शरीराच्या सर्व अंगामध्ये उत्तम अंग म्हणून शिरः भाग म्हणजे डोके असते असा आयुर्वेदात स्पष्ट उल्लेख आहे. या श्रेष्ठ भागाला जपायला हवं, डोके शांत असायला हवे, डोके थंड ठेवून काम करायला हवं, डोक्याचा वापर योग्य करायला हवा इ. अनेक गोष्टी आपण ऐकत-बोलत असतो. या डोक्याला अशा पद्धतीने वापरायच असेल तर आपण त्याला म्हसका लावायला नको का ? असो.
आपण भारतीय – जवळपास सर्वच, रोज डोक्याला तेल लावतो. आंघोळी नंतर डोक्याला तेल लावणे नित्याचे असते. तेल कशासाठी, केव्हा आणि कोणत्या पद्धतीने लावायचे याचे ज्ञान मात्र अनेकांना नसते.
कोणते तेल डोक्याला लावावे ? –
तीळ तेल आणि खोब-याचे तेल हे दोन तेलं प्रामुख्याने डोक्याला लावले जातात. दोनही तेलं केसांची वाढ करतात, कोंड्याचा नाश करतात, केसांना गळण्या पासून रोखतात इ. पण दोघांमध्ये तीळ तेल श्रेष्ठ आहे.
तेल कसे आणि केव्हा लावावे ?
आयुर्वेदिक सिद्धांतानुसार डोक्याला तेल लावण्याने केसांची ताकद वाढते, मुळांना घट्टपणा येतो आणि त्यांची गुणवत्ता वाढते. केसांचे सौंदर्य वाढते सोबत झोप चांगली लागणे, मनाची शांतता वाढते म्हणजे मन स्थिर राहते, डोके दुखी होत नाही अथवा असल्यास बंद होते. आपण कोणत्या कारणासाठी तेल लावणार आहोत त्यावरुन ते केव्हा लावायला पाहिजे ते ठरते.
गुणवत्तेसाठी – जर आपल्याला आपल्या केसांची गुणवत्ता वाढवायची असेल (म्हणजेच त्यांची वाढ चांगली व्हावी, ते कोरडे होऊ नयेत, त्यांचे टोकांना फाटे फुटु नयेत, दाट रहावेत , काळेभोर असावेत) तर तेल रात्री लावावे आणि सकाळी कोमट पाण्याने डोक्यावरुन आंघोळ करावी.
जर आपला व्यवसाय किंवा काम हे बंद खोलीतील असेल तर रोज ४ ते १० थेंब तेल केसांचे मुळाशी रात्री झोपतांना लावायला पाहिजे आणि आठवडयातून दोन वेळा तरी डोके शिकेकाईने धुतले पाहिजे. परंतु ज्यांचे काम धुलिकणांचे संपर्कात असते उदा. काम व्यवसायाचे दृष्टीने सातत्याने दुचाकी वरुन वा उघडया वाहनाने प्रवास, उन्हात जाणे येणे इ. असेल अशा व्यक्तींनी ज्या दिवशी डोके शिकेकाईने धुणे जमणार असेल त्याचे आदल्या दिवशी रात्री झोपतांना केसांचे मुळाशी तेल सोडावे, असे आठवडयातून दोन वेळा तरी करावे.
केसांचे वाढीसाठी – तेलाला कोमट करुन केसांचे मुळाशी लावावे. तेल कोमट करतांना प्रत्यक्ष उष्णता न देता गरम पाण्यात तेलाची वाटी धरावी, जेणे करुन तेल कोमट होईल.
डोकेदुखी – पित्तामुळे डोकेदुखी निर्माण झालेली असल्यास, डोक्यावर लाल रंगाचे चट्टे असल्यास कोमट तेलाचा वापर करु नये. अन्य प्रकाच्या डोकेदुखीत वैद्यकिय सल्याने तेलाचा वापर करावा.
कोंडा असतांना – फक्त कोंडयासाठी तेलाचा वापर होणार असेल तर कडुनिंब सिद्ध तेल, करंज तेल इ. औषधी तेलांना कोमट करुन सकाळी आंघोळीचे आगोदर एक ते दिड तास लावावे, त्यानंतर कोमट पाण्याने, शिकेकाईने केस धुवावेत.
जे व्यक्ती रोज डोक्याला तेल लावतात त्यांनी सकाळी अगदी थोडया प्रमाणात केसांचे मुळाशी तेल लावावे. ज्यांचे डोक्याला तेल लावलेले आहे अशा व्यक्तींनी डोक्याला रुमाल अथवा टोपी घालूनच उन्हात जावे किंवा उघडया वाहनावरुन प्रवास करावा.
चांगल्या झोपेसाठी रात्री डोक्याला तेल लावून हलका मसाज करावा तसेच सोबत पायाचा (तळपायाचा) मसाज फायदेशीर ठरतो.
डोक्याला लावण्यासाठी तीळीचे तेल श्रेष्ठ आहे कारण यामुळे डोकेदुखी नष्ट होते किंवा होत नाही, टक्कल पडत नाही, केस कुरळे होत नाहीत, केस पांढरे वा तांबडे होत नाहीत तसेच गळत देखील नाहीत. तीळ तेलामुळे केस काळेभोर राहतात, केसांचे मुळ पक्के होते, संवेदना उत्तम राहतात, चेहरा उजळतो – प्रसन्न राहतो, झोप चांगली आणी शांत लागते, झोप चांगली झाल्याने प्रसन्नता वाढते.
खोबरेल तेल देखील डोक्याला लावण्यासाठी चांगले आहे परंतु त्याच्यातील काही गुणदोषांमुळे शक्यतो त्याचा वापर करु नये तरी पण काही अवस्थेत खोबरेल तेल उत्तम काम करते. खोबरेल तेल गुणाने थंड असल्याने ज्यांना नेहमी सर्दिचा त्रास आहे, ज्यांना दमा आजार आहे अशांना वर्ज्य समजावे. पित्त दोषामुळे असणा-या डोकेदुखीत हे तेल उत्तम काम करते. खोबरेल तेल लावायचे असल्यास फक्त सकाळीच लावावे, हे तेल सायंकाळी अथवा रात्री कदापी लावू नये. दमट व उष्ण हवामान असणा-या प्रदेशात खोबरेल तेलाचा वापर डोक्याला लावण्यासाठी करता येतो.
ज्या ठिकाणी तेल असे वर्णन असेल तेथे तिळ तेल असा अर्थ घ्यावा असे शारंगधर या ग्रंथात म्हटले आहे. सर्व प्रकारचे औषधी तेलं तिळ तेलातच सिद्ध केले जातात. अभ्यंग – मसाज साठी देखील तीळ तेलच सर्व श्रेष्ठ आहे.
उत्तम परिणामासाठी डोक्याला तेल शक्यतो रात्रीच लावावे.